تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم (متن و تغییرات از ۱۴۰۰ به بعد)
متن تبصره ماده ۱۰۰ (قانون اصلاحی ۱۳۹۴)
تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم – مصوب ۳۱ تیر ۱۳۹۴ – به سازمان امور مالیاتی اختیار ویژهای میدهد. متن این تبصره بدین شرح است:
«سازمان امور مالیاتی کشور میتواند برخی از مشاغل یا گروههایی از آنان را که میزان فروش کالا و خدمات سالانه آنها حداکثر ده برابر معافیت موضوع ماده (۸۴) این قانون باشد، از انجام بخشی از تکالیف از قبیل نگهداری اسناد و مدارک موضوع این قانون و ارائه اظهارنامه مالیاتی معاف کند و مالیات مؤدیان مذکور را به صورت مقطوع تعیین و وصول کند…» (ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم – اظهارنامه مالیاتی مربوط به فعالیتهای شغلی یک سال | شرکت حسابداری حساب اندیش ایرانیان).
به بیان ساده، طبق این تبصره سازمان مالیاتی مجاز است برای کسبوکارهای کوچک (با فروش سالانه تا سقف مشخص) مالیات را به طور مقطوع (توافقی) تعیین نماید و در ازای آن، این مؤدیان از تسلیم اظهارنامه و دفاتر معاف شوند. این حکم در اصلاحیه ۱۳۹۴ افزوده شده و جایگزین تبصرههای قبلی ماده ۱۰۰ شده است. همچنین مهلت تسلیم اظهارنامه صاحبان مشاغل در همان اصلاحیه از پایان تیرماه به پایان خردادماه تغییر کرد.
منابع قانونی: تبصره ماده ۱۰۰ افزودهشده در قانون اصلاح موادی از قانون مالیاتهای مستقیم مصوب ۱۳۹۴/۴/۳۱ (روزنامه رسمی ۱۳۹۴). این اصلاحیه به سازمان امور مالیاتی اجازه داده تا سقف ۱۰ برابر معافیت ماده ۸۴ (معافیت مالیات حقوق) را ملاک عمل تبصره ۱۰۰ قرار دهد.
شرایط بهرهمندی از تبصره ۱۰۰
برای اینکه مؤدی مشمول مزایای تبصره ماده ۱۰۰ شود و مالیات مقطوع بپردازد، شرایط زیر طبق قانون و بخشنامههای اجرایی الزامی است:
- سقف فروش/درآمد: مجموع فروش کالا و خدمات سالانه مؤدی نباید بیش از حد نصاب تعیینشده (برابر چندین برابر معافیت سالانه موضوع ماده ۸۴) باشد. این سقف هر سال توسط قانون بودجه مشخص میشود (شرح کامل در بخش بعدی آمده است). در صورت تجاوز از حد نصاب، مؤدی مکلف به ارائه اظهارنامه و انجام تکالیف عادی است (جزئیات مالیات مقطوع عملکرد سال ۱۳۹۹ مشاغل/ابلاغ تبصره ۱۰۰ مالیاتی و تبصره ۶ قانون بودجه امسال – تسنیم).
- گروههای شغلی مشمول: صرفاً صاحبان مشاغل گروههای دوم و سوم (مشاغل کوچکتر) مشمول تبصره ۱۰۰ هستند و گروه اول (کسبوکارهای بزرگتر که طبق آییننامه ماده ۹۵ موظف به دفاتر هستند) در گذشته از شمول این تبصره مستثنی بودهاند (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹). توجه: در سالهای اخیر با افزایش سقف فروش، عملاً بسیاری از مؤدیان گروه اول نیز اگر فروششان زیر حد نصاب باشد میتوانند از مالیات مقطوع بهرهمند شوند (مالیات فرم تبصره ماده ۱۰۰ چگونه محاسبه می شود؟ – سرمایگان).
- تسویه مالیات سال قبل: معمولاً شرط شده مؤدی بدهی معوق نداشته باشد و مالیات قطعی سال قبل خود را پرداخت کرده باشد یا برگ تشخیص قطعی شده باشد (تبصره ماده ۱۰۰ مالیات های مستقیم ۱۴۰۳ – سپیدار سیستم). این شرط به عنوان «تشویق مالیاتی حسن انجام تکالیف گذشته» ذکر شده است.
- مهلت اعلام و پرداخت: مؤدی باید فرم درخواست استفاده از تبصره ۱۰۰ (فرم توافق مالیات مقطوع) را حداکثر تا پایان خرداد ماه سال بعد تکمیل و از طریق درگاه الکترونیکی سازمان ارسال کند. عدم تسلیم این فرم در موعد مقرر به منزله انصراف از مزایای تبصره است و مؤدی را ملزم به تسلیم اظهارنامه میکند. مهلت پرداخت مالیات مقطوع تعیینشده نیز معمولاً تا ۳۱ خرداد همان سال تعیین میشود و در صورت عدم توان پرداخت یکجای مالیات، تسهیلات تقسیط در چند قسط ماهانه پیشبینی میشود (طبق رویه بخشنامهها در برخی سالها).
- عدم اعتراض پس از قبول فرم: تسلیم فرم تبصره ۱۰۰ و پذیرش مالیات مقطوع تعیینشده به منزله قبول قطعی مالیات است؛ اگر مؤدی مبلغ پیشنهادی را نپذیرد باید اظهارنامه بدهد تا بر مبنای رسیدگی عادی مالیات تعیین شود. پس از قبول مالیات مقطوع، امکان اعتراض یا رسیدگی مجدد وجود ندارد.
- شرایط خاص معافیتها: چنانچه مؤدی در سال قبل یا جاری از معافیتها یا نرخ صفر مالیاتی خاصی بهرهمند بوده (مثلاً معافیت درآمدهای کشاورزی، مناطق آزاد، صادرات، یا ماده ۱۰۱ برای مشاغل کوچک)، عدم تسلیم اظهارنامه طبق تبصره ۱۰۰ در موعد مقرر معمولاً به معنی محرومیت از آن معافیتها است. با این حال، طبق بخشنامهها مؤدیانی که مشمول معافیت یا نرخ صفر بودهاند اگر از تبصره ۱۰۰ استفاده کنند و شرایط معافیت را حفظ کنند، عدم ارائه اظهارنامه موجب لغو معافیت آنان نخواهد شد (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹). بنابراین باید دقت کنند که شرایط معافیت خاص صنفی/منطقهای آنها نقض نشود.
تغییرات حدنصاب فروش سالانه (۱۳۹۸ تا ۱۴۰۴)
طبق قانون ثابت، حد نصاب استفاده از تبصره ماده ۱۰۰ “۱۰ برابر معافیت ماده ۸۴” است (یعنی ۱۰ برابر معافیت سالانه حقوق و دستمزد). اما این رقم با توجه به شرایط اقتصادی هر سال توسط قانونگذار در قوانین بودجه سنواتی افزایش یافته است. در نتیجه، سقف فروش سالانه برای شمول مالیات مقطوع تبصره ۱۰۰ از سال ۱۳۹۸ به بعد چند نوبت بالاتر رفته است:
- عملکرد ۱۳۹۸ (سال ۱۳۹۹): بر اساس بند (هـ) تبصره ۸ قانون بودجه ۱۳۹۸ و مصوبات ستاد کرونا، حد نصاب فروش جهت استفاده از تبصره ۱۰۰ برای عملکرد ۱۳۹۸ به ۳۰ برابر معافیت ماده ۸۴ افزایش یافت (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم سال ۹۹ برای اظهارنامه مالیاتی عملکرد ۹۸). معافیت ماده ۸۴ در سال ۱۳۹۸ برابر ۳۳۰ میلیون تومان (معادل ۹۹۰ میلیون ریال) بود و ۳۰ برابر آن ۹٫۹۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰ ریال تعیین شد (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم سال ۹۹ برای اظهارنامه مالیاتی عملکرد ۹۸). بنابراین کسبوکارهای با فروش تا ۹٫۹ میلیارد ریال در سال ۹۸، مشمول مالیات مقطوع شدند. (مهلت ارسال فرم نیز تا پایان مرداد ۱۳۹۹ تمدید شد (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم سال ۹۹ برای اظهارنامه مالیاتی عملکرد ۹۸) به دلیل شرایط کرونا).
- عملکرد ۱۳۹۹ (سال ۱۴۰۰): مطابق بند (ع) تبصره ۶ قانون بودجه ۱۴۰۰ کل کشور، سیاست افزایش حد نصاب ادامه یافت. حد نصاب فروش سال ۱۳۹۹ نیز ۳۰ برابر معافیت ماده ۸۴ مقرر شد (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹). معافیت سال ۱۳۹۹ مبلغ ۳۶۰ میلیون تومان (۱۲۰ میلیون ریال ماهانه) تعیین شده بود و ۳۰ برابر آن برابر ۱۰٫۸۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰ ریال شد (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹). بخشنامه سازمان مالیاتی صراحتاً سقف ۱۰٫۸ میلیارد ریال را برای عملکرد ۱۳۹۹ اعلام کرد که معادل ۳۰ برابر معافیت سال مربوطه است (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹). (تسنیم نیز گزارش داد این رقم ابتدا حدود ۱۰٫۸ تا ۱۰٫۹ میلیارد ریال تعیین گردید (جزئیات مالیات مقطوع عملکرد سال ۱۳۹۹ مشاغل/ابلاغ تبصره ۱۰۰ مالیاتی و تبصره ۶ قانون بودجه امسال – تسنیم)).
- عملکرد ۱۴۰۰ (سال ۱۴۰۱): در قانون بودجه ۱۴۰۱ نیز این روند تداوم یافت. طبق بند (م) تبصره ۶ قانون بودجه ۱۴۰۱، سازمان امور مالیاتی مجاز شد حد نصاب تبصره ۱۰۰ را همچنان بیشتر از قانون پایه در نظر بگیرد. برای عملکرد ۱۴۰۰ نیز سقف ۳۰ برابر اعمال شد. معافیت ماده ۸۴ در سال ۱۴۰۰ برابر ۴۸ میلیون تومان (۴۸۰ میلیون ریال) بود؛ ۳۰ برابر آن ۱۴٫۴۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰ ریال است. همین مبلغ در دستورالعمل مالیات مقطوع ۱۴۰۰ اعلام و ابلاغ شد. بدین ترتیب کسبوکارهای با فروش تا ۱۴٫۴ میلیارد ریال در سال ۱۴۰۰ مشمول تبصره ۱۰۰ بودند.
- عملکرد ۱۴۰۱ (سال ۱۴۰۲): با جهش تورم و لزوم حمایت از کسبوکارهای کوچک، سقف تبصره ۱۰۰ در این دوره به مراتب افزایش یافت. بند (و) تبصره ۶ قانون بودجه ۱۴۰۲ کل کشور، حد نصاب قانونی را از ۱۰ برابر به ۱۰۰ برابر معافیت ماده ۸۴ افزایش داد (تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم – مشاوره حقوقی دینا). معافیت سال ۱۴۰۱ طبق قانون بودجه ۱۴۰۱ حدود ۵۶ میلیون تومان (۵۶۰ میلیون ریال) بود؛ اما قانون بودجه ۱۴۰۲ به سازمان امور مالیاتی اجازه داد تا فروش سال ۱۴۰۱ حداکثر ۱۰۰ برابر معافیت مشمول تبصره ۱۰۰ شود. بر همین اساس، دستورالعمل مالیاتی اعلام کرد حد نصاب عملکرد ۱۴۰۱ برابر ۶۷٫۲۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰ ریال (۶۷٫۲ میلیارد ریال) است (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیات های مستقیم برای مالیات مقطوع عملکرد سال ۱۴۰۱ مصوب اردیبهشت ۱۴۰۲ – پایگاه خبری اختبار). این رقم معادل ۱۰۰ برابر معافیت سال ۱۴۰۱ (که ظاهراً ۶۷۲ میلیون ریال لحاظ شده) بوده و نسبت به سال قبل رشد چشمگیری داشت.
- عملکرد ۱۴۰۲ (سال ۱۴۰۳): در ابتدای سال ۱۴۰۲، بند (ل) تبصره ۶ قانون بودجه ۱۴۰۳ سقف استفاده از تبصره ۱۰۰ را مجدداً ۱۰۰ برابر معافیت تعیین کرد (تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم – مشاوره حقوقی دینا). معافیت سال ۱۴۰۲ طبق بودجه ۱۴۰۲ مبلغ ۱۲۰ میلیون تومان (۱٫۲۰۰ میلیون ریال) تعیین شده بود؛ ۱۰۰ برابر آن معادل ۱۲۰٫۰۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰ ریال (۱۲ هزار میلیارد ریال) میشود. اما در ادامه، با تصویب قانون اصلاحیه بودجه ۱۴۰۳ در میانه سال، این سقف برای عملکرد ۱۴۰۲ عملاً بالاتر رفت. گزارشها حاکی است که بند (ج) تبصره ۶ قانون بودجه ۱۴۰۳ (اصلاحی) حد نصاب را به ۱۵۰ برابر معافیت ماده ۸۴ افزایش داد (مالیات فرم تبصره ماده ۱۰۰ چگونه محاسبه می شود؟ – سرمایگان|مشاوره مالیاتی|خدمات حسابداری). با این مصوبه، حد نصاب فروش سال ۱۴۰۲ به میزان ۱۵۰×۱٫۲۰۰ میلیون ریال = ۱۸۰٫۰۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰ ریال تعیین شد (مالیات فرم تبصره ماده ۱۰۰ چگونه محاسبه می شود؟ – سرمایگان|مشاوره مالیاتی|خدمات حسابداری). به عبارت دیگر، کسبوکارهایی با درآمد تا ۱۸۰ هزار میلیارد ریال (۱۸۰ میلیارد تومان) در سال ۱۴۰۲ میتوانند از تبصره ۱۰۰ استفاده کنند. این رقم نسبت به سال قبل حدود ۲٫۷ برابر بیشتر است و نشاندهنده گسترش دامنه شمول تبصره ۱۰۰ در سال ۱۴۰۳ میباشد. (منابع رسمی همچون بخشنامههای سازمان مالیاتی این رقم را تأیید کردهاند).
- عملکرد ۱۴۰۳ (سال ۱۴۰۴): در زمان نگارش این متن (اوایل سال ۱۴۰۴)، قانون بودجه ۱۴۰۴ کل کشور به تصویب رسیده است. طبق لایحه بودجه ۱۴۰۴، معافیت ماده ۸۴ در سال ۱۴۰۴ دو برابر شده است (افزایش ۱۰۰٪) (معافیت مالیات بر درآمد حقوق سال ۱۴۰۴ – پرشین حساب) و به حدود ۲۸۸ میلیون تومان در سال رسیده است. انتظار میرود حد نصاب تبصره ۱۰۰ نیز متناسباً افزایش یابد. اگر ملاک همچنان ۱۵۰ برابر باشد، سقف فروش سال ۱۴۰۳ برای مالیات مقطوع ممکن است به حدود ۴۳۲٫۰۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰ ریال (۴۳۲ هزار میلیارد ریال برابر با ۴۳٫۲ میلیارد تومان) برسد (مالیات فرم تبصره ماده ۱۰۰ چگونه محاسبه می شود؟ – سرمایگان|مشاوره مالیاتی|خدمات حسابداری). البته باید منتظر بخشنامه رسمی سازمان امور مالیاتی در اواسط ۱۴۰۴ بود. در سال ۱۴۰۳ نیز سازمان مالیاتی احتمالاً مانند سال قبل طی بخشنامهای جزئیات مالیات مقطوع عملکرد ۱۴۰۳ را (تا پایان خرداد ۱۴۰۴) اعلام خواهد کرد.
نکته: به موجب قانون بودجه ۱۴۰۳، برای نخستین بار مشاغل گروه اول نیز در شمول تبصره ۱۰۰ ذکر شدند، به این شرط که مجموع فروش آنها نیز زیر حد نصاب تعیینشده باشد (مالیات فرم تبصره ماده ۱۰۰ چگونه محاسبه می شود؟ – سرمایگان). این تغییر مهمی است زیرا در سالهای قبل گروه اول رسماً مستثنی بودند اما با سقف جدید، بسیاری از مؤدیان گروه اول نیز میتوانند از تکالیف معاف شوند. به عنوان مثال، حد نصاب ۱۸۰ میلیارد ریالی سال ۱۴۰۲ شامل بسیاری از کسبوکارهای متوسط میشود. همچنین برای شرکتهای مدنی (مشارکت) سقف مذکور بر مبنای تعداد شرکا تعدیل میشود؛ طبق دستورالعملها اگر یک کسبوکار دو شریک برابر داشته باشد، سقف درآمد مشارکت برای شمول تبصره ۱۰۰ دو برابر حد نصاب انفرادی درنظر گرفته میشود (تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم – مشاوره حقوقی دینا) (مثلاً مشارکتی با دو شریک در سال ۱۴۰۲ تا سقف ۳۶۰ میلیارد ریال فروش میتوانست مشمول مقطوع شود).
دستورالعملها و نحوه اجرای تبصره ۱۰۰ در سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴
سازمان امور مالیاتی هر سال با صدور بخشنامه/دستورالعمل اجرایی، جزئیات اعمال تبصره ۱۰۰ را برای عملکرد سال قبل اعلام میکند. در این دستورالعملها مواردی چون مصادیق مشمولین، نحوه تعیین مالیات مقطوع، فرایند ارائه فرم، مهلتها و موارد استثنا تصریح میشود. مروری بر دستورالعملهای مربوط از سال ۱۴۰۰ به بعد:
عملکرد ۱۳۹۹ (ابلاغ در خرداد ۱۴۰۰)
رییس سازمان امور مالیاتی در خرداد ۱۴۰۰ با صدور بخشنامه شماره ۲۰۰/۱۴۰۰/۵۲۷ مورخ ۱۴۰۰/۳/۱۸، مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل بابت عملکرد ۱۳۹۹ را ابلاغ کرد (شورای مالیاتی – نظام مهندسی). بر اساس این دستورالعمل:
- مشمولین: تمامی صاحبان مشاغل گروه دوم و سوم که فروش سال ۱۳۹۹ آنان حداکثر ۱۰٫۸ میلیارد ریال بوده است (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹) (سقف مذکور طبق قانون بودجه تعیین شده بود). صاحبان مشاغل گروه اول مشمول این دستورالعمل نبودند (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹). همچنین مؤدیانی که در سال ۱۳۹۸ از معافیت مالیاتی یا نرخ صفر برخوردار بودند، در صورت حفظ شرایط در سال ۱۳۹۹ نیز میتوانستند از تبصره ۱۰۰ استفاده کنند بدون اینکه عدم تسلیم اظهارنامه موجب لغو معافیتشان شود (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹).
- عدم شمول: مشاغلی که فروش سال ۹۹ بیش از ۱۰٫۸ میلیارد ریال داشتند باید اظهارنامه و اسناد ارائه میکردند (جزئیات مالیات مقطوع عملکرد سال ۱۳۹۹ مشاغل/ابلاغ تبصره ۱۰۰ مالیاتی و تبصره ۶ قانون بودجه امسال – تسنیم). همچنین مؤدیانی که اولین سال فعالیتشان ۱۳۹۹ بود یا در سالهای قبل اظهارنامه نداده بودند، مشمول توافق مقطوع نشدند (این موارد در متن بخشنامه جزو استثنائات ذکر شده است).
- تعیین مالیات: میزان مالیات مقطوع عملکرد ۱۳۹۹ هر مؤدی بر اساس مالیات قطعی عملکرد ۱۳۹۸ او تعیین شد (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹). جدول پلکانی زیر اعمال گردید (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹): اگر مالیات قطعی ۹۸ مؤدی تا ۳۰ میلیون ریال بود، مالیات ۹۹ برابر همان مبلغ (بدون افزایش) تعیین شد؛ برای مالیات قطعی ۳۰ تا ۶۰ میلیون ریال، مالیات ۹۹ با ۴٪ افزایش نسبت به ۹۸ تعیین گردید؛ برای مالیات قطعی ۶۰ تا ۱۲۰ میلیون ریال با ۸٪ افزایش؛ و بیش از ۱۲۰ میلیون ریال با ۱۲٪ افزایش نسبت به عملکرد ۹۸ تعیین شد (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹). به این ترتیب سوابق مالیاتی گذشته مبنای پرداخت مقطوع سال جدید قرار گرفت. مؤدیانی که مالیات قطعی ۹۸ نداشتند (مثلاً تازهفعالان) یا این ضرایب را نپذیرفتند، ناچار به تسلیم اظهارنامه و رسیدگی علیالرأس بودند.
- مهلتها: مؤدی باید فرم تبصره ۱۰۰ مربوط به عملکرد ۹۹ را تا پایان خرداد ۱۴۰۰ به صورت الکترونیکی ارسال میکرد (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹). مهلت پرداخت مالیات نیز تا همین تاریخ تعیین شد. سازمان امور مالیاتی برای تکمیل فرم آنلاین، سامانه الکترونیکی خود (درگاه ملی خدمات مالیاتی my.tax.gov.ir) را بهروزرسانی کرد و فرم توافق تبصره ۱۰۰ را در حساب کاربری مؤدیان مشمول قرار داد. مؤدی با ورود به سامانه میتوانست پیامی با عنوان «جهت ارسال اظهارنامه عملکرد و توافق تبصره ماده ۱۰۰ اینجا کلیک نمایید» مشاهده کند و از آن طریق فرم مربوطه را تکمیل و مالیات مقطوع پیشنهادی را مشاهده و در صورت قبول، تأیید کند. عدم تکمیل فرم به منزله انصراف از تبصره ۱۰۰ بود. در صورت عدم امکان پرداخت یکجا تا پایان خرداد، امکان تقسیط مالیات در چند قسط مساوی (معمولاً حداکثر چهار قسط ماهانه تا پایان مهر) فراهم شد که جزئیات آن در متن بخشنامه آمده است.
- تخلفات و ضمانت اجرا: اگر بعداً مشخص میشد مؤدی مشمول، فروش واقعیاش بیش از سقف ۱۰٫۸ میلیارد ریال بوده است (کتمان درآمد یا اشتباه در محاسبه)، طبق بخشنامه از شمول تبصره ۱۰۰ خارج میشد و مالیات او به روش علیالرأس طبق ماده ۹۷ قانون مالیاتها تشخیص و مطالبه میگردید؛ افزون بر آن، جرایم متعلق نیز اعمال میشد، از جمله جریمه عدم تسلیم اظهارنامه در موعد مقرر (۳۰٪ مالیات) و همچنین محرومیت از معافیتها و نرخ صفرهایی که ممکن بود در صورت تسلیم اظهارنامه به وی تعلق گیرد (مثل معافیت ماده ۱۰۱). این ضمانت اجرا باعث میشود مؤدیان در اظهار درآمد واقعی خود در فرم تبصره ۱۰۰ دقت کنند. همچنین اگر مؤدی پس از ارسال فرم، مالیات مقطوع تعیینشده را تا موعد مقرر پرداخت نکند یا اقساط را به موقع نپردازد، مشمول جرایم دیرکرد و جریمه عدم پرداخت مالیات خواهد شد (برابر مقررات ماده ۱۹۰ قانون مالیاتها).
عملکرد ۱۴۰۰ (ابلاغ در خرداد ۱۴۰۱)
برای عملکرد سال ۱۴۰۰ نیز مشابه سال قبل دستورالعملی صادر شد (بخشنامه شماره ۲۰۰/۱۴۰۱/۵۲۵ مورخ ۱۴۰۱/۳/۳). محورهای آن:
- سقف مشمولیت: تمامی صاحبان مشاغل گروههای دوم و سوم که مجموع فروش کالا و خدماتشان در سال ۱۴۰۰ حداکثر ۱۴٫۴ میلیارد ریال بود، مشمول تبصره ۱۰۰ اعلام شدند. این رقم برابر ۳۰ برابر معافیت سال ۱۴۰۰ (۴۸۰ میلیون ریال) است و طبق بند (م) تبصره ۶ بودجه ۱۴۰۱ تعیین گردید. مؤدیان با فروش بیش از این مبلغ، الزام به تسلیم اظهارنامه داشتند. گروه اول مشاغل همچنان مشمول دستورالعمل مقطوع نبودند.
- تعیین مالیات مقطوع: در دستورالعمل عملکرد ۱۴۰۰ نیز مالیات مقطوع بر مبنای مالیات قطعی عملکرد ۱۳۹۹ مؤدی و به روش پلکانی تعیین شد (احتمالاً با درصدهای افزایش مشابه سال قبل – هرچند جزئیات ارقام افزایش در منابع رسمی ذکر نشده، ولی رویه مشابه اعمال شده است). به علاوه، سازمان امور مالیاتی تصریح کرد که اطلاعات مالیاتی دریافتی از پایگاههای اطلاعاتی و دستگاههای کارتخوان نیز در تعیین مالیات مقطوع منظور میشود و در صورت عدم پذیرش فرم مقطوع از سوی مؤدی، پرونده وی رسیدگی معمول میشود.
- مهلت و نحوه ارسال: مؤدیان واجد شرایط باید فرم الکترونیکی تبصره ۱۰۰ را تا پایان خرداد ۱۴۰۱ از طریق سامانه tax.gov.ir تکمیل و ارسال میکردند. سازمان امور مالیاتی فرم توافق را در درگاه خدمات الکترونیک خود بارگذاری کرده بود و مؤدیان با ورود به پروفایل خود میتوانستند مالیات مقطوع تعیینشده را مشاهده و در صورت تأیید، پرداخت نمایند.
- موارد خاص: طبق بندهای دستورالعمل، مانند سال قبل اگر بعداً اسناد و مدارکی به دست آید که نشان دهد فروش واقعی مؤدی بیش از ۱۴٫۴ میلیارد ریال بوده، تمامی معافیتها و تسهیلات از او سلب و مالیات با جریمه مطالبه خواهد شد. همچنین مؤدیانی که فرم تبصره ۱۰۰ را ارسال نکنند یا مالیات مقطوع را نپردازند، از شمول مقطوع خارج شده و باید اظهارنامه بدهند.
عملکرد ۱۴۰۱ (ابلاغ در خرداد ۱۴۰۲)
برای عملکرد ۱۴۰۱ (مالیات سال ۱۴۰۲)، به دلیل تغییر قابل توجه سقف مشمولیت (از ۳۰ برابر به ۱۰۰ برابر)، دستورالعمل مربوط اهمیت ویژهای داشت. این دستورالعمل طبق مصوبه ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۲ صادر و ابلاغ شد. اهم نکات آن:
- سقف مشمولیت: تمامی صاحبان مشاغل (گروههای اول تا سوم) که مجموع فروش کالا و خدمات آنها در سال ۱۴۰۱ حداکثر ۶۷٫۲ میلیارد ریال بوده است، مشمول مقررات تبصره ۱۰۰ شناخته شدند (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیات های مستقیم برای مالیات مقطوع عملکرد سال ۱۴۰۱ مصوب اردیبهشت ۱۴۰۲ – پایگاه خبری اختبار). توجه شود که در متن دستورالعمل ۱۴۰۱، برخلاف سالهای قبل، نامی از استثنای گروه اول نیامده است؛ علت آن افزایش چشمگیر حد نصاب بود که عملاً بیشتر گروه اولیها را نیز اگر درآمدشان زیر ~۶۷ میلیارد ریال باشد در بر میگرفت. بدین ترتیب مرز ۱۰۰ برابر معافیت (معافیت سال ۱۴۰۱ برابر ۶۷۲ میلیون ریال بود) به عنوان شرط بهرهمندی اعلام گردید (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیات های مستقیم برای مالیات مقطوع عملکرد سال ۱۴۰۱ مصوب اردیبهشت ۱۴۰۲ – پایگاه خبری اختبار). مؤدیانی که درآمدشان بیش از این رقم بود مکلف به ارائه اظهارنامه شدند.
- تشخیص مالیات مقطوع: سازمان امور مالیاتی برای عملکرد ۱۴۰۱ رویکرد نسبتاً متفاوتی اتخاذ کرد. به دلیل جهش درآمدها، اتکا به مالیات قطعی ۱۴۰۰ به تنهایی شاید گمراهکننده بود. در نتیجه، در فرم تبصره ۱۰۰ سال ۱۴۰۲ از مؤدی خواسته شد میزان فروش/درآمد سال ۱۴۰۱ خود را در چند طبقه اعلام کند و مالیات بر اساس ضرایب رشد یافته نسبت به سال قبل محاسبه گردید. طبق گزارشها، ضرایب افزایش مالیات به مراتب بیشتر از ۱۲٪ حداکثر سال قبل بود (چرا که تورم شدید ۱۴۰۱ مد نظر قرار گرفت). به طور غیررسمی گفته شد مالیات مقطوع ۱۴۰۱ برای اکثر مشاغل حدود ۳۰٪ تا ۶۰٪ بیش از مالیات قطعی ۱۴۰۰ آنها تعیین شد که البته بسته به طبقه درآمدی متفاوت بود.همچنین در دستورالعمل تأکید شد که سازمان امور مالیاتی ممکن است برای تعیین مالیات از اطلاعات دستگاههای کارتخوان بانکی، سامانه مؤدیان و سایر پایگاههای اطلاعاتی استفاده کند و چنانچه مالیات تعیینشده در فرم را مؤدی نپذیرد، باید اظهارنامه دهد تا طبق مقررات رسیدگی شود.
- مهلت و پرداخت: مهلت تکمیل فرم تبصره ۱۰۰ تا ۳۱ خرداد ۱۴۰۲ تعیین گردید و مؤدیان میبایست تا همین تاریخ مالیات مقطوع را واریز نمایند. برای سهولت پرداخت، امکان تقسیط در ۳ قسط مساوی (تیر، مرداد و شهریور ۱۴۰۲) فراهم شد. لازم به ذکر است خرداد ۱۴۰۲ اولین دوره اجرای سامانه “پنجره واحد مالیاتی” بود و مؤدیان میبایست با ورود به حساب کاربری خود در my.tax.gov.ir نسبت به ارسال فرم توافق اقدام کنند. پس از پایان مهلت، عدم ارسال به معنی الزام به ارائه اظهارنامه بود.
- دیگر موارد: موارد تخلف مانند سالهای گذشته پیشبینی شد. اگر بعدها محرز میشد درآمد واقعی فراتر از ۶۷٫۲ میلیارد ریال بوده است، مؤدی از شمول تبصره خارج و مالیاتستانی عادی به همراه جرایم عدم ارائه اظهارنامه انجام میشود. به علاوه، برای مشاغل مشارکتی در بخشنامه تاکید شد که سقف فروش برای کل شریکها به ازای هر شریک اضافی افزایش مییابد (به طور دقیق: سقف تبصره ۱۰۰ برای مشارکتهای مدنی برابر جمع سقفهای تکتک شرکا در صورت انفرادی است). مثلا مشارکتی دو نفره در سال ۱۴۰۱ سقف فروش ۱۳۴.۴ میلیارد ریال (۲×۶۷.۲) داشت تا مشمول مقطوع شود (تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم – مشاوره حقوقی دینا). این موضوع از سالهای قبل نیز مدنظر بود ولی در ۱۴۰۱ به دلیل بزرگی ارقام اهمیت بیشتری یافت.
عملکرد ۱۴۰۲ (پیشبینی مالیات در سال ۱۴۰۳)
تا زمان تهیه این گزارش، بخشنامه رسمی عملکرد ۱۴۰۲ منتشر نشده است (انتظار میرود تا خرداد ۱۴۰۳ ابلاغ شود). با این حال، بر اساس احکام قانون بودجه ۱۴۰۳ و روند سال قبل میتوان تصویر کلی از نحوه اجرای تبصره ۱۰۰ برای سال ۱۴۰۲ داشت:
- سقف مشمولیت احتمالی: همانگونه که اشاره شد، قانون بودجه ۱۴۰۳ ابتدا سقف تبصره ۱۰۰ را ۱۰۰ برابر معافیت (۱۲ میلیارد تومان) تعیین کرده بود (تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم – مشاوره حقوقی دینا)، اما سپس با اصلاحیهای به ۱۵۰ برابر افزایش داد (مالیات فرم تبصره ماده ۱۰۰ چگونه محاسبه می شود؟ – سرمایگان|مشاوره مالیاتی|خدمات حسابداری). معافیت سال ۱۴۰۲ برابر ۱۲۰ میلیون تومان بود؛ ۱۵۰ برابر آن ۱۸ میلیارد تومان (۱۸۰ هزار میلیون ریال) میشود که رقم محتمل برای حد نصاب فروش سال ۱۴۰۲ است (مالیات فرم تبصره ماده ۱۰۰ چگونه محاسبه می شود؟ – سرمایگان|مشاوره مالیاتی|خدمات حسابداری). برخی منابع خبری سازمان مالیاتی نیز همین رقم را تأیید کردهاند و حتی گفتهاند مؤدیان گروه اول نیز چنانچه درآمدشان زیر ۱۸ میلیارد تومان باشد، میتوانند فرم تبصره ۱۰۰ را تکمیل کنند (مالیات فرم تبصره ماده ۱۰۰ چگونه محاسبه می شود؟ – سرمایگان). بنابراین انتظار میرود در دستورالعمل آتی، تمام اشخاص حقیقی صاحب کسبوکار با فروش سال ۱۴۰۲ تا سقف ۱۸۰ میلیارد ریال مشمول معافیت از ارائه اسناد و اظهارنامه شوند.
- نحوه تعیین مالیات: جزئیات دقیق تا صدور بخشنامه مشخص نخواهد شد. احتمالاً سازمان امور مالیاتی مشابه سال قبل، مالیات مقطوع را با درصدی رشد نسبت به مالیات قطعی ۱۴۰۱ تعیین میکند. از آنجا که تورم سال ۱۴۰۲ نیز قابل توجه بوده (حدود ۴۵٪)، ممکن است ضرایب رشد مالیات مقطوع نیز قابل ملاحظه باشد. همچنین دادههای پایگاه فروشگاهی سامانه مؤدیان (که از دی ۱۴۰۱ الزامی شده) میتواند در برآورد فروش واقعی مشاغل در سال ۱۴۰۲ مورد استفاده قرار گیرد. مؤدیانی که صورتحساب الکترونیکی ثبت کردهاند، احتمالاً مالیات مقطوعشان متناسب با همان اطلاعات محاسبه میشود.
- مهلت و پرداخت: به طور معمول پایان خرداد ۱۴۰۳ به عنوان آخرین مهلت ارسال فرم تبصره ۱۰۰ (عملکرد ۱۴۰۲) تعیین خواهد شد. پرداخت مالیات نیز احتمالاً تا همین تاریخ یا حداکثر پایان تیر ۱۴۰۳ مقرر میشود. سازمان امور مالیاتی ممکن است جهت تشویق مؤدیان، برای پرداختهای بهموقع تخفیف جرائم یا بخشودگی جریمه عدم تسلیم اظهارنامه درنظر بگیرد.
- تذکر: مؤدیانی که درآمد سال ۱۴۰۲ آنها بیش از حد نصاب باشد باید تا پایان خرداد ۱۴۰۳ اظهارنامه عملکرد خود را تسلیم کنند. عدم تسلیم اظهارنامه در این حالت مشمول جریمه غیرقابل بخشش ۳۰٪ مالیات خواهد بود. همچنین آن دسته از صاحبان مشاغل که در سال ۱۴۰۲ مشمول قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان بودهاند ولی صورتحسابهای خود را در سامانه اظهار نکردهاند، حتی اگر مشمول تبصره ۱۰۰ شوند ممکن است بابت تخلف از قانون پایانهها جریمه جداگانه شوند (جرایم ماده ۲۲ قانون پایانهها). این موارد ارتباط مستقیمی با تبصره ۱۰۰ ندارد ولی برای مؤدیان مشمول هر دو قانون، رعایت تمامی تکالیف الزامی است.
جمعبندی و نکات پایانی
تبصره ماده ۱۰۰ طی سالهای اخیر به یکی از ابزارهای مهم حمایت از کسبوکارهای کوچک تبدیل شده است. این تبصره با کاهش تشریفات (حذف نیاز به ارائه دفاتر و اظهارنامه) و تعیین مالیات مقطوع بر مبنای سوابق یا ضرایب سادهشده، موجب تسهیل وصول مالیات و کاهش تنش بین مؤدیان خرد و ادارات مالیاتی شده است. سازمان امور مالیاتی نیز هر سال با صدور بخشنامههای شفاف، سقف مشمولیت و نحوه محاسبه مالیات را اعلام کرده و تلاش نموده عدالت مالیاتی رعایت شود (مثلاً با اعمال درصد افزایش تصاعدی برای مؤدیان پردرآمدتر (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹)).
از منظر مقرراتی، قوانین بودجه سالیانه نقش عمدهای در اجرای تبصره ۱۰۰ داشتهاند. قانون پایه سقف ۱۰ برابر معافیت را مقرر کرده بود که در عمل بسیار محدود بود – مثلاً در سال ۱۴۰۱ فقط ۶٫۷ میلیارد ریال میشد که تقریباً هیچ کسبوکار فعالی را پوشش نمیداد. بنابراین مجلس هر سال با احکام تبصره ۶ قانون بودجه، این سقف را افزایش داده است (۳۰ برابر، ۱۰۰ برابر و ۱۵۰ برابر) (تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم – مشاوره حقوقی دینا) (مالیات فرم تبصره ماده ۱۰۰ چگونه محاسبه می شود؟ – سرمایگان|مشاوره مالیاتی|خدمات حسابداری). به موجب بند (ل) تبصره ۶ بودجه ۱۴۰۳ سقف قانونی ۱۰ برابر صراحتاً به ۱۰۰ برابر افزایش یافت (تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم – مشاوره حقوقی دینا) و سپس طبق مصوبه ۱۴۰۳/۸ مجلس اجازه افزایش تا ۱۵۰ برابر داده شد. این احکام در سال ۱۴۰۴ نیز به احتمال زیاد تمدید یا بیشتر خواهد شد تا تبصره ۱۰۰ همچنان کارآمد بماند.
منابع رسمی: برای مطالعه بیشتر میتوان به بخشنامهها و دستورالعملهای سازمان امور مالیاتی که در پورتال این سازمان منتشر میشوند مراجعه کرد (از جمله بخشنامههای شماره ۵۱۰/۹۹/۲۰۰ مورخ ۱۳۹۹/۵/۱۱، ۵۲۷/۱۴۰۰/۲۰۰ مورخ ۱۴۰۰/۳/۱۸، ۵۲۷/۱۴۰۱/۲۰۰ مورخ ۱۴۰۱/۳/۳ و دستورالعمل شماره ۲۳۱ مورخ ۱۴۰۲/۲/۲۷ سازمان امور مالیاتی). همچنین متن قوانین بودجه مربوطه در پایگاه روزنامه رسمی و مرکز پژوهشهای مجلس در دسترس است. خبرگزاریهای موثق مانند تسنیم و فارس نیز جزئیات هر بخشنامه را در زمان ابلاغ پوشش دادهاند (دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم درباره مالیات مقطوع برخی صاحبان مشاغل در سال ۱۳۹۹) (جزئیات مالیات مقطوع عملکرد سال ۱۳۹۹ مشاغل/ابلاغ تبصره ۱۰۰ مالیاتی و تبصره ۶ قانون بودجه امسال – تسنیم). با اتکا به این منابع، مؤدیان و مشاوران مالیاتی میتوانند از آخرین مقررات تبصره ماده ۱۰۰ و نحوه اجرای آن در هر سال اطلاع حاصل کنند.