تکالیف مالیاتی پزشکان در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ (مالیاتهای مستقیم)
در نظام مالیاتی ایران، درآمد پزشکان مشمول مالیاتهای مستقیم (عمدتاً مالیات بر درآمد) است. بسته به شیوه فعالیت، تکالیف مالیاتی پزشکان متفاوت بوده و در سه گروه قابل بررسی است: ۱) پزشکان دارای مطب شخصی (شاغل مستقل)، ۲) پزشکان حقوقبگیر (استخدامی) و ۳) پزشکان دارای قرارداد درصدی با مراکز درمانی. همچنین ممکن است پزشکی ترکیبی از این حالتها را داشته باشد. در ادامه، برای هر دسته به طور جداگانه نوع اظهارنامه و مدارک لازم، مهلتهای قانونی، نحوه محاسبه و تشخیص مالیات، تفاوتهای رسیدگی مالیاتی و جرایم عدم رعایت تکالیف تشریح میشود. (منابع: قانون مالیاتهای مستقیم و بخشنامهها و قوانین بودجه ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴)
پزشکان دارای مطب شخصی (مالیات بر درآمد مشاغل پزشکی)
این گروه شامل پزشکانی است که به صورت مستقل مطب یا کلینیک شخصی دارند و درآمد آنها به عنوان درآمد مشاغل پزشکی (ماده ۹۳ ق.م.م) مشمول مالیات بر درآمد میباشد (مالیات پزشکان چند درصد است؟ محاسبه سال ۱۴۰۳ – رایان محاسبان). مهمترین تکالیف و الزامات مالیاتی این پزشکان عبارتاند از:
تکالیف مالیاتی و مدارک لازم
- ثبتنام و صدور صورتحساب الکترونیکی: پزشکان دارای مطب مکلف به ثبتنام در نظام مالیاتی و اتصال دستگاه کارتخوان/پوز خود به سامانه سازمان امور مالیاتی هستند (جریمه سنگینِ وکلا و پزشکانی که در سامانه مالیات ثبت نام نکنند). طبق قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان (مصوب ۱۳۹۸)، تمامی مشاغل از جمله مطب پزشکان باید از پایانه فروشگاهی متصل به سامانه مؤدیان استفاده کنند و برای هر خدمت پزشکی، صورتحساب الکترونیکی صادر نمایند. این اقدام ضمن شفافسازی درآمد، شرط برخورداری از معافیت اضافه است (توضیح در ادامه) (صفر تا صد مالیات پزشکان + نحوه محاسبه مالیات عملکرد ۱۴۰۲).
- نگهداری اسناد درآمد و هزینه: این پزشکان باید تمام اسناد مالی خود شامل درآمدهای کسبشده (مثلاً وجوه دریافتی از بیماران) و هزینههای مرتبط با مطب (مانند اجاره، حقوق پرسنل، تجهیزات و …) را ثبت و نگهداری کنند. در صورت بزرگ بودن مقیاس فعالیت (قرار گرفتن در گروه اول مشاغل بر اساس حجم درآمد)، نگهداری دفاتر حسابداری رسمی (دفتر درآمد و هزینه) ضروری است. در غیر این صورت، حداقل نگهداری صورتوضعیت درآمد و هزینهها کفایت میکند. عدم ارائه مدارک در صورت مطالبه ممیز میتواند منجر به جرایم ماده ۱۹۳ شود (ماده ۱۹۳ قانون مالیات های مستقیم – کتابخانه حسابدانان).
- تسلیم اظهارنامه مالیاتی: پزشکان صاحب مطب باید هرساله یک اظهارنامه مالیاتی عملکرد (اشخاص حقیقی) تنظیم و به صورت الکترونیکی به سازمان امور مالیاتی تسلیم کنند (مالیات پزشکان چند درصد است؟ محاسبه سال ۱۴۰۳ – رایان محاسبان). در اظهارنامه، کل درآمد سالانه مطب و هزینههای قابل قبول آن سال درج میشود و درآمد مشمول مالیات محاسبه میگردد. اظهارنامه حاوی صورت سود و زیان، ترازنامه (در صورت شمول) و سایر جداول مالیاتی مربوطه است (مهلت ارسال اظهارنامه مالیاتی اشخاص حقیقی و حقوقی [سال ۱۴۰۴]).
مهلتهای قانونی تسلیم اظهارنامه و پرداخت
- مهلت تسلیم اظهارنامه: مطابق ماده ۱۰۰ قانون مالیاتهای مستقیم، مهلت قانونی ارائه اظهارنامه مالیاتی صاحبان مشاغل تا پایان خرداد ماه سال بعد است (مهلت ارسال اظهارنامه مالیاتی اشخاص حقیقی و حقوقی [سال ۱۴۰۴]). به عبارت دیگر، برای عملکرد سال ۱۴۰۲ آخرین مهلت معمول ارائه اظهارنامه ۳۱ خرداد ۱۴۰۳ تعیین شده بود (مهلت ارسال اظهارنامه مالیاتی اشخاص حقیقی و حقوقی [سال ۱۴۰۴]). با این حال سازمان امور مالیاتی در عمل معمولاً این مهلت را تمدید میکند. برای مثال، مهلت اظهارنامه عملکرد ۱۴۰۲ پزشکان تا ۱۵ مرداد ۱۴۰۳ تمدید شد (۱۵ مرداد؛ آخرین مهلت تسلیم اظهارنامه مالیاتی صاحبان مشاغل سال ۱۴۰۲ – پایگاه خبری اختبار). برای عملکرد سال ۱۴۰۳ نیز انتظار میرود مهلت قانونی پایان خرداد ۱۴۰۴ باشد و در صورت نیاز تمدید شود (مهلت ارسال اظهارنامه مالیاتی اشخاص حقیقی و حقوقی [سال ۱۴۰۴]). پزشکان باید هرگونه تمدید را از بخشنامههای سازمان امور مالیاتی پیگیری کنند.
- مهلت پرداخت مالیات: مالیات متعلق به درآمد سالانه معمولاً همزمان با تسلیم اظهارنامه باید پرداخت شود (۱۵ مرداد؛ آخرین مهلت تسلیم اظهارنامه مالیاتی صاحبان مشاغل سال ۱۴۰۲ – پایگاه خبری اختبار). یعنی پزشک مکلف است حداکثر تا پایان مهلت اظهارنامه، مبلغ مالیات محاسبهشده را به حساب خزانه واریز نماید. عدم پرداخت بهموقع، موجب تعلق جریمه دیرکرد خواهد شد (ماهانه معادل ۲٫۵٪ مالیات پرداختنشده) (ماده ۱۹۹ | مالیات و دارایی). در مواردی سازمان امور مالیاتی اجازه تقسیط بدهی مالیاتی را با شرایطی (مانند پرداخت نقدی ۳۰٪ و اقساط ۱۲ ماهه) میدهد که مستلزم ارائه درخواست و موافقت اداره مالیاتی است (بخشنامه ۴۰/۱۶۷ ق.م.م).
نحوه محاسبه و تشخیص مالیات
- معافیت پایه و نرخها: درآمد مطب پس از کسر هزینههای قابل قبول، مشمول مالیات پلکانی میشود. طبق قانون بودجه ۱۴۰۳، سقف معافیت سالانه برای مشاغل ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال در سال تعیین شده است (این معافیت در صورت استفاده از پایانه فروشگاهی به ۱٬۴۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال افزایش مییابد) (صفر تا صد مالیات پزشکان + نحوه محاسبه مالیات عملکرد ۱۴۰۲). مازاد بر معافیت به نرخهای تصاعدی مالیات بسته میشود. به عنوان نمونه در سال ۱۴۰۳ برای اشخاص حقیقی نرخهای مالیات پلکانی از ۱۵٪ تا حداکثر ۲۵٪ نسبت به مازاد درآمد اعمال میشود (مالیات پزشکان چند درصد است؟ محاسبه سال ۱۴۰۳ – رایان محاسبان). (این ارقام ممکن است در بودجه ۱۴۰۴ تغییر یابد؛ گزارشها حاکی است که معافیت پایه در سال ۱۴۰۴ افزایش خواهد یافت).
- محاسبه مالیات: مأخذ مالیات، سود خالص مطب است. پزشک ابتدا کل درآمد سالانه خود را محاسبه میکند؛ سپس هزینههای قابل قبول مالیاتی (طبق آییننامه ماده ۱۴۸ ق.م.م) مانند اجاره مطب، حقوق پرسنل، هزینههای دارو و لوازم پزشکی مصرفی، استهلاک تجهیزات و سایر هزینههای مرتبط را از درآمد کسر مینماید. نتیجه این محاسبه، درآمد مشمول مالیات است که بر آن نرخهای مذکور اعمال و مالیات سالانه تعیین میشود. برای مثال، اگر درآمد مشمول مالیات مطب در سال ۱۴۰۳ برابر ۲ میلیارد ریال باشد، تا ۱ میلیارد ریال آن معاف و مابقی ۱ میلیارد ریال به نرخهای ۱۵٪ الی ۲۵٪ مالیاتبندی خواهد شد.
- تشخیص علیالرأس یا سیستمی: رویکرد سازمان امور مالیاتی در سالهای اخیر حرکت به سمت خوداظهاری و تشخیص سیستمی است. اگر پزشک تمامی درآمدهای خود را از طریق پایانه فروشگاهی ثبت و اظهار کند، مالیات به صورت اظهارنامهای و بر مبنای خوداظهاری مودی تشخیص داده میشود. در این حالت معمولاً مأمور مالیاتی اظهارنامه را میپذیرد مگر آنکه دلایل متقن برای عدم صحت آن داشته باشد. اما در صورتی که پزشک در اظهار درآمدها کوتاهی کند یا در سامانه مودیان ثبتنام نکرده باشد، اداره مالیاتی میتواند به استناد اطلاعات دیگر، درآمد واقعی را برآورد کند. این برآورد که در ادبیات قدیم علیالرأس نام داشت، بر اساس بانکهای اطلاعاتی انجام میشود؛ مثلاً تراکنشهای بانکی پزشک، مبالغ واریزی به حساب کارتخوان، اطلاعات بیمهها و پرداختیهای تکلیفی مراکز درمانی همکار بررسی و درآمد تخمینی تعیین خواهد شد (صفر تا صد مالیات پزشکان + نحوه محاسبه مالیات عملکرد ۱۴۰۲). هرچند قانونگذار در اصلاحیه ۱۳۹۴ مقرر کرده که تشخیص علیالرأس با استقرار سامانه مودیان حذف شود، لیکن عملاً تا تکمیل پوشش سامانه، در موارد عدم همکاری مؤدی تخمین درآمد اجتنابناپذیر است.
نحوه رسیدگی و بررسی عملکرد
- رسیدگی به اظهارنامه: پس از تسلیم اظهارنامه پزشک، حوزه مالیاتی میتواند ظرف مدت مقرر قانونی (معمولاً تا یک سال بعد) به اظهارنامه رسیدگی کند. اگر اسناد و ارقام ارائهشده معقول و منطبق بر دادههای سامانهای باشد، قبول اظهارنامه صادر و مالیات همان اظهارنامه ملاک قرار میگیرد. در مواردی که پزشک از پایانه فروشگاهی استفاده کرده و اطلاعات درآمدی بهصورت برخط در سامانه مودیان ثبت شده است، احتمال پذیرش مستقیم اظهارنامه بیشتر است چرا که شفافیت دادهها اطمینان مأمور مالیاتی را جلب میکند (صفر تا صد مالیات پزشکان + نحوه محاسبه مالیات عملکرد ۱۴۰۲).
- مطابقت با اطلاعات طرف ثالث: اداره مالیاتی درآمد اظهارشده را با اطلاعات طرف ثالث تطبیق میدهد. برای نمونه، مبلغ فروش ثبتشده در سامانه مودیان، گزارشهای تراکنش بانکی پزشک و اطلاعات مالیاتی تکلیفی (مثل مالیات ۱۰٪ کسرشده توسط بیمهها یا بیمارستانها) مدنظر قرار میگیرد (صفر تا صد مالیات پزشکان + نحوه محاسبه مالیات عملکرد ۱۴۰۲). هرگونه اختلاف محسوس (مثلاً عدم اظهار بخشی از دریافتیهای کارتخوان) میتواند منجر به صدور برگ تشخیص متمم و مطالبه مالیات مازاد گردد.
- گروهبندی مشاغل: عملکرد مالیاتی پزشکان بسته به حجم فعالیت ممکن است مشمول ترتیبات متفاوتی شود. پزشکان پردرآمد (مثلاً متخصصینی با مطب پرتردد در شهرهای بزرگ) احتمالاً در گروه اول مشاغل قرار میگیرند که رسیدگی دقیقتری از سوی ممیزان دارند و باید دفاتر قانونی و اسناد کاملتری ارائه کنند (ماده ۱۹۳ قانون مالیات های مستقیم – کتابخانه حسابدانان). در مقابل، پزشکان با درآمد کمتر (گروههای دوم و سوم) ممکن است از تسهیلاتی نظیر مالیات مقطوع تبصره ماده ۱۰۰ برای کسبوکارهای کوچک بهرهمند شوند. سازمان امور مالیاتی هر سال برای مؤدیان خرد (با سقف فروش معین) امکان پرداخت مقطوع بدون رسیدگی را فراهم میکند. پزشکان واجد شرایط میتوانند فرم تبصره ماده ۱۰۰ را تکمیل کرده و مالیات مقطوع پیشنهادی سازمان را بپردازند؛ در این صورت از ارائه اظهارنامه تفصیلی و رسیدگی بعدی معاف خواهند بود (۱۵ مرداد؛ آخرین مهلت تسلیم اظهارنامه مالیاتی صاحبان مشاغل سال ۱۴۰۲ – پایگاه خبری اختبار). البته معمولاً پزشکان به خاطر درآمد نسبتاً بالا کمتر مشمول این تسهیلات میشوند.
- ترکیب درآمدها: اگر پزشکی علاوه بر مطب شخصی، درآمدهای دیگری نیز داشته باشد (مثلاً حقوقبگیری یا کارانه بیمارستانی)، رسیدگی به هر بخش طبق مقررات خودش انجام میشود. درآمد مطب در حوزه مالیاتی مشاغل بررسی میگردد و درآمد حقوق در حوزه مالیات بر حقوق کارفرما رسیدگی میشود. با این حال، پزشک باید در اظهارنامه مشاغل خویش، سایر درآمدهای مشمول مالیات خود را نیز ذکر کند تا اداره مالیاتی از تصویر کامل درآمد وی مطلع باشد. هر گونه کتمان بخشی از درآمد (در هر منبعی) میتواند مشمول جرایم مربوطه شود (ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم + تبصره، تفسیر و جرایم) (ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم + تبصره، تفسیر و جرایم).
جرایم و عواقب عدم رعایت تکالیف
پزشکان دارای مطب شخصی در صورت کوتاهی در انجام تکالیف مالیاتی، با جرایم مالیاتی سنگین و پیامدهای قانونی مواجه خواهند شد:
- عدم تسلیم اظهارنامه در موعد مقرر: مطابق ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم، اگر اظهارنامه عملکرد در مهلت قانونی ارائه نشود، پزشک مشمول جریمه غیرقابلبخشش معادل ۳۰٪ مالیات متعلق خواهد شد (ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم + تبصره، تفسیر و جرایم). این جریمه بسیار قابل توجه است (مثلاً اگر مالیات سالانه ۱۰۰ میلیون تومان باشد، جریمه عدم تسلیم ۳۰ میلیون تومان خواهد بود) (ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم + تبصره، تفسیر و جرایم). حتی تأخیر چند روزه (مثلاً ارسال اظهارنامه در ۱ تیر به جای ۳۱ خرداد) نیز موجب این جریمه میگردد (ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم + تبصره، تفسیر و جرایم). افزون بر آن، طبق تبصره ماده ۱۹۳، عدم ارائه اظهارنامه در موعد باعث سلب معافیت سال مربوطه میشود (ماده ۱۹۳ قانون مالیات های مستقیم – کتابخانه حسابدانان)؛ یعنی آستانه معافیت ۱ میلیارد ریالی برای آن سال به پزشک تعلق نگرفته و کل درآمد وی مشمول مالیات میشود.
- کتمان درآمد یا ارائه هزینه غیرواقعی: بر اساس حکم انتهای ماده ۱۹۲، در صورتی که پزشک در اظهارنامه تسلیمی خود بخشی از درآمد را کتمان کند یا هزینههای غیرواقعی منظور نماید و این امر در رسیدگی کشف شود، جریمهای معادل ۳۰٪ مالیات متعلق به آن درآمدهای کتمانشده/هزینههای غیرواقعی به وی تعلق میگیرد (ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم + تبصره، تفسیر و جرایم). این جریمه نیز غیرقابل بخشودگی است و علاوه بر مطالبه اصل مالیات اضافی، اعمال میشود.
- عدم استفاده از پایانه فروشگاهی/سامانه مؤدیان: قانون پایانههای فروشگاهی برای مؤدیانی که علیرغم الزام قانونی از صدور صورتحساب الکترونیکی خودداری کنند یا در سامانه مؤدیان ثبتنام نکنند، جریمه مستقلی وضع کرده است. مطابق ماده ۲۲ قانون پایانههای فروشگاهی، جریمه عدم ثبتنام یا عدم صدور صورتحساب الکترونیکی، معادل ۱۰٪ مجموع مبلغ فروش انجامشده (درآمد) پزشک در دوران تخلف تعیین شده است (جرایم مالیاتی سامانه مودیان و پایانههای فروشگاهی | جدول جرایم + بخشنامه جدید- سپیدار سیستم). این جریمه بسیار سنگین است و عملاً انگیزه عدم همکاری را از بین میبرد. به عنوان مثال اگر پزشکی ۵ میلیارد ریال درآمد مطب داشته ولی در سامانه مؤدیان عضو نشده و صورتحساب صادر نکرده باشد، ۱۰٪ آن یعنی ۵۰۰ میلیون ریال جریمه خواهد شد. افزون بر جریمه نقدی، پزشک متخلف از مشوقهای قانونی نیز محروم میشود؛ از جمله سقف معافیت پایه به او تعلق نگرفته و نرخ صفر مالیاتی (در صورت شمول) لغو میگردد (جرایم مالیاتی سامانه مودیان و پایانههای فروشگاهی | جدول جرایم + بخشنامه جدید- سپیدار سیستم). لازم به ذکر است این جریمه قابل بخشش نیست اما اگر پزشک پس از فراخوان سازمان امور مالیاتی اقدام به ثبتنام کند، برای دورههای بعدی از جرایم اجتناب خواهد کرد.
- دیرکرد پرداخت مالیات: عدم پرداخت مالیات در موعد مقرر (همزمان با تسلیم اظهارنامه یا موعد مقرر در برگ تشخیص/قطعی) مشمول جریمه تأخیر است. طبق مقررات ماده ۱۹۰ و ماده ۱۹۹ قانون مالیاتها، به ازای هر ماه تأخیر در پرداخت، معادل ۲٫۵٪ مالیات جریمه دیرکرد تعلق میگیرد (ماده ۱۹۹ | مالیات و دارایی). این جریمه تا زمان پرداخت کامل مالیات، ماهشمار محاسبه میشود و میتواند طی یک سال به ۳۰٪ مالیات برسد. بنابراین پزشکانی که نقدینگی کافی برای پرداخت مالیات در موعد ندارند باید سریعاً جهت تقسیط با اداره مالیاتی توافق کنند، در غیر این صورت جریمه تأخیر انباشته خواهد شد.
- سایر تکالیف: اگر پزشک به عنوان کارفرما نیز عمل میکند (مثلاً پرستار یا منشی استخدام کرده یا مطب را اجاره کرده است)، باید مالیاتهای تکلیفی مرتبط را انجام دهد. از جمله تکالیف مهم، کسر مالیات حقوق کارکنان و ارسال لیست آن تا پایان ماه بعد است. عدم انجام این موارد نیز جرایم جداگانهای به دنبال دارد (طبق ماده ۱۹۷، جریمه عدم ارسال لیست حقوق ۲٪ حقوق پرداختی و مطابق ماده ۱۹۹خواهد بود).
پزشکان حقوقبگیر (مالیات بر درآمد حقوق)
این گروه شامل پزشکانی است که به صورت استخدامی در مراکز درمانی دولتی یا خصوصی حقوق و دستمزد دریافت میکنند (مانند پزشکان شاغل در بیمارستانها، دانشگاههای علوم پزشکی، شبکه بهداشت و …). مالیات بر درآمد حقوق این پزشکان بر اساس مقررات فصل مالیات بر حقوق قانون مالیاتهای مستقیم (ماده ۸۲ به بعد) تعیین میشود. ویژگیها و تکالیف این دسته به شرح زیر است:
تکالیف مالیاتی و اظهارنامه
- کسر از منبع توسط کارفرما: مالیات حقوق پزشکان استخدامی به صورت ماهانه توسط کارفرما از حقوق ایشان کسر و به اداره مالیاتی پرداخت میشود (جریمه سنگینِ وکلا و پزشکانی که در سامانه مالیات ثبت نام نکنند) (جریمه سنگینِ وکلا و پزشکانی که در سامانه مالیات ثبت نام نکنند). در واقع پزشک حقوقبگیر خودش اظهارنامه مالیات حقوق تسلیم نمیکند بلکه تکلیف ارسال لیست حقوق و پرداخت مالیات بر عهده کارفرما (بیمارستان یا دستگاه مربوطه) است. بنابراین مهمترین وظیفه یک پزشک حقوقبگیر این است که اطلاعات لازم (مانند شماره ملی/شماره مالیاتی) را در اختیار کارفرما قرار دهد تا مالیات وی به درستی محاسبه و کسر شود.
- معافیت و جدول مالیاتی حقوق: درآمد حقوق نیز هر سال تا سقف معینی معاف از مالیات است (معافیت موضوع ماده ۸۴ ق.م.م). بر اساس قانون بودجه ۱۴۰۳، سقف معافیت مالیاتی حقوق سال ۱۴۰۳ مبلغ ۱٬۴۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال در سال (معادل ۱۲۰ میلیون ریال در ماه) تعیین شده است (معافیت مالیات حقوق ۱۴۰۴، بخشنامه مالیات بر درآمد حقوق ۱۴۰۴). مازاد بر آن به صورت پلکانی مشمول مالیات حقوق میشود. نرخهای مالیات حقوق در سال ۱۴۰۳ به ترتیب ۱۰٪، ۱۵٪، ۲۰٪ و ۳۰٪ برای طبقات مختلف درآمدی بوده است (مالیات پزشکان چند درصد است؟ محاسبه سال ۱۴۰۳ – رایان محاسبان). (برای سال ۱۴۰۴ طبق قانون بودجه جدید، معافیت سالانه حقوق به ۲٬۸۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال افزایش یافته و جدول پلکانی متناسب اصلاح خواهد شد (معافیت مالیات حقوق ۱۴۰۴، بخشنامه مالیات بر درآمد حقوق ۱۴۰۴)).
- عدم نیاز به اظهارنامه سالانه: چنانچه پزشک صرفاً درآمد حقوق داشته باشد و هیچ منبع درآمد دیگری نداشته باشد، نیازی به ارائه اظهارنامه مالیاتی عملکرد به صورت جداگانه ندارد. کسر مالیات توسط کارفرما و ارایه لیست حقوق به اداره مالیاتی کفایت میکند و مالیات حقوق دریافتی، مالیات قطعی وی محسوب میشود (جریمه سنگینِ وکلا و پزشکانی که در سامانه مالیات ثبت نام نکنند) (جریمه سنگینِ وکلا و پزشکانی که در سامانه مالیات ثبت نام نکنند). اداره مالیاتی پس از پایان سال، بر مبنای لیستهای حقوق ارسالشده توسط کارفرما، صحت کسر و پرداخت مالیات را کنترل میکند. در صورت کسر صحیح، پزشک تسویه مالیاتی آن سال را داشته و تکلیف دیگری متوجه او نیست.
مهلتهای قانونی و پرداخت
- ارسال لیست و پرداخت توسط کارفرما: کارفرمای پزشک (مثلاً بیمارستان) موظف است در پایان هر ماه، لیست حقوق و مزایای پرداختی ماه قبل را همراه با مالیات متعلقه به اداره امور مالیاتی ارسال کند (ماده ۸۶ ق.م.م). مهلت پرداخت مالیات حقوق حداکثر تا پایان ماه بعد از زمان پرداخت حقوق است (مالیات پزشکان در بودجه ۱۴۰۴؛ کسر ۱۰ درصد از درآمد توسط مراکز درمانی) (مالیات پزشکان در بودجه ۱۴۰۴؛ کسر ۱۰ درصد از درآمد توسط مراکز درمانی). برای مثال، مالیات حقوق فروردین ۱۴۰۳ باید تا پایان اردیبهشت ۱۴۰۳ به حساب سازمان امور مالیاتی واریز شده باشد.
- چند کارفرما بودن: در صورتی که پزشک در همزمان در دو یا چند محل حقوقبگیر باشد (مثلاً صبحها عضو هیئت علمی دانشگاه و عصرها پزشک بیمارستان خصوصی)، باید دقت شود که معافیت سالانه حقوق فقط یک بار قابل اعمال است. مطابق مقررات، پزشک مکلف است یک کارفرما را به عنوان کارفرمای اصلی برای اعمال معافیت معرفی نماید و سایر درآمدهای حقوقی وی باید از ریال اول مشمول مالیات گردد. اگر معافیت مالیاتی به اشتباه توسط هر دو کارفرما اعمال شود، در پایان سال درآمد اضافی مشمول مالیات و کسر نشده شناسایی خواهد شد. اداره مالیاتی در چنین حالتی مالیات مابهالتفاوت را مطالبه میکند. بهتر است پزشکانی که چند محل خدمت دارند، مسئله عدم تکرار معافیت را به کارفرمای ثانویه اطلاع دهند. در غیر این صورت، ممکن است مجبور شوند شخصاً از طریق ارائه اظهارنامه یا مراجعه به اداره مالیاتی، مالیات تکمیلی را پرداخت نمایند.
نحوه محاسبه و تشخیص مالیات
- نرخها و محاسبه مالیات حقوق: همانطور که اشاره شد، مالیات حقوق بر مبنای نرخهای سالانه پلکانی محاسبه میشود. کارفرما هنگام محاسبه خالص پرداختی به پزشک، پس از کسر معافیت ماهانه (مثلاً ۱۲ میلیون تومان در سال ۱۴۰۳)، مبلغ مازاد را طبق جدول نرخها مشمول مالیات کرده و کسر مینماید (مالیات پزشکان چند درصد است؟ محاسبه سال ۱۴۰۳ – رایان محاسبان). به عنوان مثال در سال ۱۴۰۳، حقوق ماهانه پزشک تا ۱۲ میلیون تومان معاف بود؛ نسبت به مازاد تا ۱۴ میلیون تومان ۱۰٪ مالیات، از ۱۴ تا ۲۳ میلیون تومان ۱۵٪، از ۲۳ تا ۳۴ میلیون تومان ۲۰٪ و مازاد بر ۳۴ میلیون تومان ۳۰٪ مالیات کسر میشد (مالیات پزشکان چند درصد است؟ محاسبه سال ۱۴۰۳ – رایان محاسبان). این نرخها هر سال در قانون بودجه بهروزرسانی میشوند. در سال ۱۴۰۴ طبق مصوبه مجلس، سقف معافیت دوبرابر شده و احتمالاً طبقات درآمدی نیز افزایش یافتهاند (معافیت مالیات حقوق ۱۴۰۴، بخشنامه مالیات بر درآمد حقوق ۱۴۰۴).
- تشخیص مالیات حقوق: تشخیص مالیات حقوق به صورت مقطوع و از منبع انجام میشود. یعنی پس از کسر مالیات توسط کارفرما و پرداخت آن، مالیات مزبور قطعی تلقی میشود و نیاز به رسیدگی علیحده به پرونده هر پزشک نیست. البته صحت انجام تکلیف توسط کارفرما ممکن است با حسابرسی مالیاتی بررسی شود. سازمان امور مالیاتی گاهی به صورت نمونهای یا موردی دفاتر کارفرمایان (مثلاً بیمارستانها) را رسیدگی میکند تا اطمینان یابد لیستهای حقوق منطبق بر واقعیت بوده و مالیات مطابق قانون کسر شده است.
- درآمدهای معاف و مشمول: برخی پرداختهای مرتبط با پزشکان ممکن است ماهیت حقوقی داشته اما طبق قانون از مالیات معاف باشند یا دارای نرخ جداگانه باشند. برای مثال، کارانه اعضای هیئت علمی تماموقت جغرافیایی طبق قوانین بودجه ممکن است معاف یا با نرخ صفر منظور شود (معافیت مالیات حقوق ۱۴۰۴، بخشنامه مالیات بر درآمد حقوق ۱۴۰۴). اما عموماً برای اکثر پزشکان حقوقبگیر، کل مبلغ حقوق و مزایا (شامل اضافهکار، کارانه، حقکشیک و …) مشمول مالیات حقوق است. عیدی سالانه تا سقف معافیت خود (معادل یک دوازدهم سقف سالانه حقوق) معاف و مازاد بر آن مشمول مالیات جداگانه به نرخ ثابت ۱۰٪ است (طبق ماده ۸۵ ق.م.م).
- تشخیص اضافه مالیات در چند منبعی: در صورتی که پزشک حقوقبگیر علاوه بر حقوق دریافتی، درآمد مشاغل نیز داشته باشد (مثلاً عصرها در مطب شخصی خود نیز طبابت کند)، سازمان امور مالیاتی ممکن است مجموع درآمد وی را مدنظر قرار دهد. اگرچه مالیات حقوق توسط کارفرما تسویه شده، اما درآمد مطب وی جداگانه مشمول مالیات مشاغل خواهد شد. ادارات مالیاتی اطلاعات درآمد حقوق افراد را در اختیار ادارات رسیدگی به مشاغل قرار میدهند. بنابراین ممکن است در زمان رسیدگی به پرونده مشاغل یک پزشک، از درآمد حقوقی که داشته (و مالیاتش کسر شده) نیز مطلع باشند. این امر برای جلوگیری از سوءاستفاده احتمالی (مثل اعلام نادرست درآمد مطب به عنوان حقوق) است. در عمل اما درآمد حقوق به دلیل کسر در مبدأ معمولاً دوباره مشمول مالیات مضاعف نمیشود و صرفاً برای اطلاع از سطح مجموع درآمد فرد لحاظ میگردد.
تفاوتهای رسیدگی و نظارت
- عدم نیاز به رسیدگی انفرادی: برخلاف پزشکان دارای کسبوکار شخصی، برای پزشکان حقوقبگیر پرونده مالیات عملکرد جداگانهای تشکیل نمیشود (مگر آنکه ترکیب درآمد داشته باشند). به همین دلیل، رسیدگی خاصی به عملکرد مالیاتی شخص حقوقبگیر صورت نمیگیرد و بار نظارت بر عهده کارفرما است. سازمان امور مالیاتی تمرکز خود را بر رسیدگی به دفاتر کارفرما (بیمارستان) میگذارد و اگر تخلفی در کسر مالیات مشاهده شود، به سراغ کارفرما خواهد رفت. برای پزشک حقوقبگیر این مزیت وجود دارد که نیازی نیست مستقیم درگیر فرآیند رسیدگی مالیاتی سالانه شود.
- کنترل مقطوع بودن مالیات: در صورتی که حقوق و مزایای پزشک طی سال تغییرات زیادی داشته باشد (مثلاً ارتقاء، افزایش کارانه و …)، ممکن است کارفرما در ماههای انتهایی سال مالیات بیشتری کسر کند تا کسری ماههای قبل جبران شود. این موضوع در گواهی مالیاتی پایان سال (فرم ۴۵) که کارفرما به پزشک ارائه میدهد، منعکس میشود. پزشک میتواند این گواهی را بررسی کند تا اطمینان یابد مالیات سالانهاش درست محاسبه شده است. اگر احیاناً اضافه کسر شده باشد، وی میتواند از کارفرما یا اداره مالیاتی تقاضای استرداد نماید.
- عدم ارائه فاکتور فروشگاهی: پزشکان صرفاً حقوقبگیر نیازی به پایانه فروشگاهی ندارند، زیرا مستقیماً وجهی از بیمار دریافت نمیکنند. درآمد آنها در قالب حقوق از محل منابع بیمارستان یا دستگاه پرداخت میشود. لذا تکلیف صدور صورتحساب الکترونیکی برای این گروه مطرح نیست. هرچند اگر همین پزشکان بابت فعالیتهای جانبی (مثلاً ویزیت در درمانگاه خصوصی به صورت درصدی) وجهی دریافت کنند، آن بخش دیگر مشمول تکالیف گروههای دیگر خواهد شد.
جرایم و ضمانتهای اجرایی
چون وظایف اصلی در مالیات بر حقوق بر عهده کارفرما است، جرایم قانونی نیز عمدتاً متوجه کارفرما خواهد بود:
- عدم کسر یا پرداخت توسط کارفرما: اگر کارفرما مالیات حقوق پزشک را در موعد مقرر کسر و واریز نکند، طبق ماده ۱۹۹ قانون مالیاتهای مستقیم، مسئولیت تضامنی نسبت به مالیات خواهد داشت و علاوه بر پرداخت اصل مالیات، مشمول جریمهای معادل ۱۰٪ مالیات پرداختنشده و جریمه تأخیر ۲٫۵٪ در ماه نسبت به مدت تأخیر میشود (ماده ۱۹۹ قانون مالیات های مستقیم – کتابخانه حسابدانان) (ماده ۱۹۹ | مالیات و دارایی). این بدان معناست که سازمان امور مالیاتی ابتدا به کارفرما مراجعه و مالیات و جرایم را از او مطالبه میکند. برای مثال اگر بیمارستان مالیات حقوق پزشک را کلاً کسر نکند، مالیات مذکور بهعلاوه ۱۰٪ جریمه و ماهانه ۲٫۵٪ جریمه دیرکرد از بیمارستان مطالبه خواهد شد. (در صورت پرداخت مالیات توسط خود پزشک، همچنان جریمه ۲٫۵٪ ماهانه از کارفرمای متخلف دریافت میشود (ماده ۱۹۹ | مالیات و دارایی)).
- عدم ارسال لیست حقوق: کارفرما مکلف است فهرست حقوق و مالیات متعلقه هر ماه را به اداره مالیاتی ارائه دهد. بر اساس ماده ۱۹۷ ق.م.م، عدم تسلیم این فهرست در موعد مقرر مشمول جریمهای معادل ۲٪ حقوق پرداختی همان ماه است. این جریمه نیز بر عهده کارفرما است. البته ارائه نکردن لیست مانع مطالبه اصل مالیات نیست؛ سازمان با استفاده از اسناد و مدارک حقوق (مثلاً لیست بیمه تأمیناجتماعی) مالیات را تعیین و به همراه جریمه از کارفرما وصول خواهد کرد.
- تخلفات پزشک حقوقبگیر: برای خود پزشک حقوقبگیر، در صورتی که صرفاً درآمد حقوق داشته باشد، جرایم مستقیم کمی متصور است زیرا تکلیف تسلیم اظهارنامه عملکرد برای او وجود ندارد. تنها حالتی که ممکن است پزشک مشمول جریمه شود، سناریویی است که بیش از یک حقوق دریافت کند و مالیات کافی از برخی پرداختها کسر نشده باشد. اگر وی این موضوع را عمداً کتمان کند و به سازمان اطلاع ندهد، سازمان میتواند این درآمد کتمانشده را مشمول جریمه ۱۰٪ موضوع ماده ۱۹۲ (برای سایر مؤدیان) نماید (ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم + تبصره، تفسیر و جرایم). با این حال، معمولاً در عمل چنین جریمهای به فرد حقوقبگیر تعلق نمیگیرد و سازمان وصول مابهالتفاوت مالیات را از کارفرمای مربوطه دنبال میکند. در مجموع، رعایت تکالیف توسط کارفرما بزرگترین تضمین برای در امان ماندن پزشک حقوقبگیر از جرایم مالیاتی است.
پزشکان دارای قرارداد درصدی با مراکز درمانی
منظور پزشکانی است که نه مطب مستقل دارند و نه استخدام رسمی هستند، بلکه با بیمارستانها، درمانگاهها یا مراکز پزشکی قرارداد همکاری درصدی دارند. در این حالت معمولاً حقالزحمه پزشک معادل درصدی از کارکرد یا درآمد بیماران تحت مسئولیت او تعیین میشود (برای مثال جراحان که درصدی از هزینه عمل جراحی در بیمارستان خصوصی را دریافت میکنند، یا پزشکان طرف قرارداد با درمانگاهها که به ازای هر بیمار ویزیتشده درصدی از تعرفه را میگیرند). ویژگی مالیاتی این درآمدها آن است که خود مرکز درمانی پرداختکننده مبالغ به پزشک است و طبق قانون بودجه، موظف به کسر مالیات علیالحساب از این پرداختهاست (مالیات پزشکان در بودجه ۱۴۰۴؛ کسر ۱۰ درصد از درآمد توسط مراکز درمانی). تکالیف مالیاتی و نحوه محاسبه برای این گروه به شرح زیر است:
تکالیف مالیاتی و مدارک لازم
- کسر ۱۰٪ علیالحساب توسط مرکز درمانی: طبق مقررات قانون بودجه سالانه (از سال ۱۳۹۸ به بعد)، تمامی مراکز درمانی اعم از دولتی و خصوصی مکلفاند هنگام پرداخت حقالزحمه یا حقالعمل پزشکی به پزشکانی که طرف قرارداد درصدی هستند، معادل ۱۰٪ مبلغ ناخالص را به عنوان مالیات علیالحساب کسر و به حساب سازمان امور مالیاتی واریز کنند (مالیات پزشکان در بودجه ۱۴۰۴؛ کسر ۱۰ درصد از درآمد توسط مراکز درمانی). این حکم در بند «ب» تبصره ۶ قوانین بودجه سنواتی تکرار شده و در بودجه ۱۴۰۴ نیز مجدداً تصویب شده است (مالیات پزشکان در بودجه ۱۴۰۴؛ کسر ۱۰ درصد از درآمد توسط مراکز درمانی). بنابراین یک پزشک درصدی به طور معمول قبل از دریافت دستمزد کامل، ۱۰٪ آن را بابت مالیات پرداختهشده تلقی میکند. وظیفه کسر و پرداخت این مالیات بر عهده مرکز درمانی است و پزشک باید رسید کسر مالیات یا گواهی پرداخت از مرکز دریافت کند.
- ثبتنام در سامانه مالیاتی: هر چند مالیات این بخش از درآمد به صورت تکلیفی کسر میشود، اما پزشک همچنان مؤدی مالیاتی محسوب میشود و باید در نظام مالیاتی ثبتنام کرده باشد. سازمان امور مالیاتی، پزشکان قراردادی را نیز در ردیف صاحبان مشاغل حرفهای میداند و انتظار دارد این پزشکان شماره اقتصادی/ شناسه ملی مالیاتی دریافت کنند. در سالهای اخیر تأکید ویژهای بر ثبتنام این پزشکان شده است و عدم ثبتنام میتواند پیامدهایی مشابه گروه مشاغل (جریمه ۱۰٪ درآمد) داشته باشد (جرایم مالیاتی سامانه مودیان و پایانههای فروشگاهی | جدول جرایم + بخشنامه جدید- سپیدار سیستم).
- ارائه اظهارنامه مالیاتی: نکته مهم این است که کسر ۱۰٪ علیالحساب به معنی نهایی بودن مالیات پزشک نیست. پزشکانی که صرفاً درآمد درصدی دارند نیز موظف به ارائه اظهارنامه سالانه میباشند تا مالیات قطعی درآمدشان تعیین شود (مالیات پزشکان چند درصد است؟ محاسبه سال ۱۴۰۳ – رایان محاسبان). در اظهارنامه، مجموع مبالغ دریافتی از کلیه مراکز درمانی در طول سال به عنوان درآمد شغلی درج میشود. همچنین پزشک میتواند هزینههای مرتبطی که شخصاً متحمل شده (اگر هرگونه هزینهای نظیر رفتوآمد بین مراکز، خرید لوازم مصرفی شخصی، پرداخت کمکی به دستیار و غیره داشته) را به عنوان هزینه شغل کسر نماید. هرچند بسیاری از پزشکان درصدی عمده هزینهای به عهدهشان نیست (زیرا امکانات و ابزار توسط مرکز فراهم میشود)، اما از لحاظ قانونی حق مطالبه کسورات هزینهای را دارند. پس از کسر هزینهها، درآمد مشمول مالیات مشخص و مالیات سالانه محاسبه میشود. این اظهارنامه دقیقاً مشابه اظهارنامه پزشکان دارای مطب است و باید در موعد مقرر (خرداد سال بعد) تسلیم گردد (مالیات پزشکان چند درصد است؟ محاسبه سال ۱۴۰۳ – رایان محاسبان).
- دریافت مفاصا حساب مالیاتی: برخی مراکز درمانی هنگام عقد قرارداد با پزشکان، از آنها گواهی یا مفاصا حساب مالیاتی مطالبه میکنند تا اطمینان یابند پزشک در نظام مالیاتی خوشحساب است. لذا پزشکان درصدی بهتر است پس از تسلیم اظهارنامه و پرداخت مالیات هر سال، از اداره مالیاتی گواهی انجام تکالیف مالیاتی دریافت کنند تا در تمدید قراردادهایشان دچار مشکل نشوند.
مهلتها و پرداخت
- کسر ماهانه و واریز توسط مرکز درمانی: مراکز درمانی طبق مصوبه مجلس موظفاند مالیات ۱۰٪ علیالحساب پزشکان را ماهانه کسر و تا پایان ماه بعد واریز نمایند (مالیات پزشکان در بودجه ۱۴۰۴؛ کسر ۱۰ درصد از درآمد توسط مراکز درمانی). به عنوان مثال، اگر در اردیبهشت ۱۴۰۳ یک جراح مبلغ ۵۰ میلیون تومان کارکرد داشته که سهم وی میشود ۵۰ میلیون x٪ (فرضاً ۳۰ میلیون تومان)، مرکز درمانی ۳ میلیون تومان (۱۰٪ از ۳۰ میلیون) را کسر و ۲۷ میلیون را به پزشک میپردازد. آن ۳ میلیون تومان باید حداکثر تا پایان خرداد ۱۴۰۳ توسط مرکز به حساب مالیاتی واریز گردد (مالیات پزشکان در بودجه ۱۴۰۴؛ کسر ۱۰ درصد از درآمد توسط مراکز درمانی). پزشک میتواند در فیش حقوقی یا صورتحساب خود این مبلغ کسرشده را مشاهده کند.
- مهلت اظهارنامه سالانه: همانند گروه اول، پزشک دارای قرارداد درصدی نیز مهلت تا پایان خرداد سال بعد را برای ارائه اظهارنامه عملکرد دارد (مهلت ارسال اظهارنامه مالیاتی اشخاص حقیقی و حقوقی [سال ۱۴۰۴]) (تمدید احتمالی تا تیر یا مرداد را نیز باید در نظر داشت). برای عملکرد ۱۴۰۲، این پزشکان تا ۱۵ مرداد ۱۴۰۳ اظهارنامه دادند (۱۵ مرداد؛ آخرین مهلت تسلیم اظهارنامه مالیاتی صاحبان مشاغل سال ۱۴۰۲ – پایگاه خبری اختبار) و برای عملکرد ۱۴۰۳ مهلت قانونی پایان خرداد ۱۴۰۴ خواهد بود.
- زمان پرداخت مالیات قطعی: از آنجا که طی سال مالیات به صورت علیالحساب پرداخت شده، در زمان تسلیم اظهارنامه پزشک باید تسویه نهایی را انجام دهد. اگر مالیات محاسبهشده بر درآمد وی بیش از مبالغ علیالحساب کسرشده باشد، مابهالتفاوت را باید تا پایان مهلت اظهارنامه بپردازد. برعکس، اگر مالیات واقعی کمتر از مبالغ کسرشده باشد (به علت هزینههای زیاد یا مشمول معافیت شدن)، میتواند درخواست استرداد اضافه پرداختی را بدهد یا آن را به حساب مالیات سال بعد منظور کند.
نحوه محاسبه مالیات و تشخیص
- علیالحساب در مقابل قطعی: مالیات ۱۰٪ که از پزشک در طول سال کسر میشود، علیالحساب است نه قطعی (مالیات پزشکان چند درصد است؟ محاسبه سال ۱۴۰۳ – رایان محاسبان). معنی آن این است که ممکن است مالیات نهایی پزشک بیشتر یا کمتر از ۱۰٪ درآمد ناخالصش باشد. مالیات قطعی بر اساس سود خالص او تعیین خواهد شد. برای مثال، پزشکی که در سال ۵۰۰ میلیون تومان از مراکز درمانی دریافت کرده، ۵۰ میلیون تومان مالیات علیالحساب پرداخته است. اگر هزینه قابل قبولی نداشته باشد و مشمول حداکثر نرخ ۳۰٪ شود، مالیات واقعی او شاید مثلاً ۱۲۰ میلیون تومان شود که پس از کسر آن ۵۰ میلیون پرداختشده، هنوز ۷۰ میلیون بدهکار است. برعکس، اگر درآمد او پایینتر از معافیت بوده یا مشمول نرخهای پایینتر، ممکن است ۵۰ میلیون علیالحساب از مالیات واقعی بیشتر باشد. بنابراین تسویه حساب نهایی از طریق اظهارنامه اهمیت زیادی دارد.
- محاسبه مالیات: در اظهارنامه، درآمد مشمول مالیات این پزشکان نیز مانند مطبداران محاسبه میشود (درآمد منهای هزینهها). در بسیاری موارد ممکن است هزینه چندانی قابل کسر نباشد چون محل و تجهیزات بر عهده مرکز درمانی بوده است. در این حالت عملاً درآمد ناخالص تقریباً معادل درآمد مشمول مالیات خواهد بود. سپس معافیت سالانه و نرخهای پلکانی اعمال و مالیات عملکرد محاسبه میگردد. نرخها و معافیت همان جدول صاحبان مشاغل است (معافیت ماده ۱۰۱ ق.م.م و نرخ ۱۵٪ تا ۲۵٪ یا ۳۰٪ بسته به سال مربوطه).
- تشخیص مالیات و کنترل اطلاعات: اداره امور مالیاتی برای تشخیص درآمد این گروه از پزشکان، اتکای زیادی به اطلاعات ارسالی مراکز درمانی دارد. خوشبختانه به علت تکلیفی بودن کسر مالیات، مراکز درمانی مجبورند گزارش پرداختهای خود به پزشکان را به سازمان اعلام کنند (معمولاً در قالب اظهارنامههای فصلی خرید/فروش یا لیست مالیات تکلیفی). بنابراین اداره مالیاتی تصویر روشنی از کارکرد پزشک در هر مرکز دارد (صفر تا صد مالیات پزشکان + نحوه محاسبه مالیات عملکرد ۱۴۰۲). هنگام رسیدگی به اظهارنامه پزشک، ممیز جمع مبالغ دریافتی گزارششده توسط همه بیمارستانها و مراکز را با رقم اظهارشده در اظهارنامه میسنجد. هرگونه عدم انطباق (کتمان درآمد) به سرعت آشکار میشود. به همین دلیل ریسک کتمان درآمد در این حالت بسیار بالا بوده و معمولاً پزشکان درصدی مبالغ واقعی را اظهار میکنند.
- عدم نیاز به پایانه مستقل: از آنجا که در این الگوی همکاری پرداخت وجه توسط مرکز درمانی انجام میشود و بیمارستان قبوض و صورتحسابهای خود را صادر میکند، پزشک معمولاً خودش پایانه فروش برای این بخش نیاز ندارد. یعنی وظیفه صدور صورتحساب بر عهده مرکز درمانی است که کل مبلغ دریافتی از بیمار را فاکتور میکند. پزشک تنها سهم خود را از مرکز میگیرد. بنابراین الزام نصب کارتخوان یا صدور صورتحساب برای پزشک در محیط بیمارستان منتفی است (برخلاف مطب شخصی). البته اگر همین پزشک در مطب شخصی هم فعالیت داشته باشد، آن محل جداگانه مشمول الزام پایانه فروشگاهی است.
- جمع درآمدهای مختلف: در مواردی پزشک ممکن است هم حقوقبگیر باشد هم قرارداد درصدی با مراکز دیگر داشته باشد. برای مثال یک متخصص ممکن است صبحها در بیمارستان دولتی استخدام باشد (حقوقبگیر) و بعدازظهرها در یک کلینیک خصوصی به صورت درصدی کار کند. در چنین وضعیتی، مالیات حقوق وی از طریق کارفرمای دولتی کسر شده و مالیات درآمد درصدی از طریق ۱۰٪ علیالحساب کلینیک. اما در پایان سال، پزشک باید هر دو بخش درآمد را در اظهارنامه عملکرد خود ذکر کند تا مالیات قطعی کل درآمدش تعیین گردد. معمولاً مالیات حقوق قبلاً کاملاً پرداخت شده و برای بخش حقوقبگیری در اظهارنامه مالیات دیگری لحاظ نخواهد شد؛ ولی اظهار آن برای شفافیت الزامی است. درآمد درصدی نیز پس از کسر علیالحسابها تسویه خواهد شد. ترکیب درآمدها باعث میشود پزشک در نرخهای بالاتر مالیاتی قرار گیرد (چون مجموع درآمد مشمول معافیت یکباره و پلکانهای بالاتر خواهد شد). لذا باید دقت کند که از دو منبع بودن درآمد باعث بدهی مالیاتی اضافه نشود – چیزی که تنها با تسلیم اظهارنامه و محاسبه نهایی مشخص خواهد شد.
تفاوت در رسیدگی و نظارت
- محاسبه علیالرأس کمتر بهکار میرود: به دلیل اینکه پرداختهای این پزشکان شفاف و گزارششده است، کمتر احتمال دارد اداره مالیاتی نیاز به برآورد علیالرأس داشته باشد. عملاً اطلاعات واصله از مراکز درمانی مبنای رسیدگی قرار میگیرد. مگر اینکه پزشک ادعای هزینه قابل توجهی داشته باشد که ممیز در بررسی آن مردد باشد. در این صورت ممکن است برخی هزینههای ادعایی رد و درآمد مشمول مالیات اصلاح شود. اما درآمد به خودی خود معمولاً مورد اختلاف واقع نمیشود چون قبلاً ثبت شده است.
- تمرکز بر گواهیهای کسر مالیات: در رسیدگی این پروندهها، مأمور مالیاتی بررسی میکند که چه میزان مالیات علیالحساب طی سال توسط مراکز مختلف به نام پزشک واریز شده است. این اطلاعات از طریق سامانه مالیات تکلیفی در دسترس است. پزشک باید در اظهارنامه خود مبالغ مالیات پرداختشده را درج نماید تا بدهی نهایی درست محاسبه شود. اگر قصوری در اعلام مالیاتهای پرداختی رخ دهد، ممکن است سازمان تصور کند مالیات علیالحسابی واریز نشده و دوباره آن را مطالبه کند. بنابراین پزشکان باید اسناد کسر ۱۰٪ از همه مراکز را جمعآوری و در زمان رسیدگی ارائه نمایند.
- رسیدگی مشابه مشاغل: از منظر اداره مالیاتی، این گروه از پزشکان نیز جزو صاحبان مشاغل حساب میشوند (کد شغلی پزشکی) و توسط ممیزین همان گروه (مشاغل حرفهای) رسیدگی میشوند. لذا روال رسیدگی پرونده آنان شبیه مطبداران است. تنها تفاوت این است که معمولا دفاتر و اسناد پیچیدهای ندارند و غالباً درآمد آنها از طریق طرف ثالث تأییدشده است. در نتیجه رسیدگی سریعتر و محدودتر خواهد بود.
جرایم و عواقب عدم رعایت
پزشکان دارای درآمد درصدی، در صورت عدم انجام تکالیف، ترکیبی از جرایم مربوط به مشاغل و تکلیفی را در معرض خواهند داشت:
- عدم ارائه اظهارنامه: همانند صاحبان مطب، اگر این پزشکان اظهارنامه عملکرد خود را در موعد مقرر تسلیم نکنند، شامل جریمه ۳۰٪ غیرقابل بخشش نسبت به مالیات متعلق خواهند شد (ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم + تبصره، تفسیر و جرایم). این جریمه با توجه به اینکه معمولاً بخش عمده درآمدشان گزارش شده، قطعاً اعمال میشود. افزون بر آن عدم تسلیم اظهارنامه موجب محرومیت از معافیت سالانه ماده ۱۰۱ نیز خواهد بود (ماده ۱۹۳ قانون مالیات های مستقیم – کتابخانه حسابدانان) (یعنی حتی اگر درآمدشان کمتر از سقف معافیت بوده، معافیت را از دست میدهند).
- کتمان درآمد: با توجه به دسترسی سازمان به اطلاعات پرداختی مراکز درمانی، پنهان کردن درآمد تقریباً غیرممکن است. اگر با این وجود پزشکی درآمدی را اظهار نکند، مشمول جریمه کتمان (۳۰٪ مالیات آن بخش) میشود (ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم + تبصره، تفسیر و جرایم) و مالیات آن نیز به طور علیالرأس تعیین خواهد شد. ذکر این نکته ضروری است که عدم اعلام همه مراکز طرف همکاری خود نوعی کتمان محسوب میشود. مثلاً اگر پزشکی با سه درمانگاه کار کرده ولی درآمد دو مورد را اظهار کند و سومی را عمداً از قلم بیندازد، مشمول جریمه خواهد شد.
- عدم کسر مالیات توسط مرکز درمانی: جرایم مربوط به عدم کسر ۱۰٪ بر عهده مرکز درمانی متخلف است. طبق ماده ۱۹۹ ق.م.م، چنانچه مرکز درمانی مالیات تکلیفی پزشک را کسر و پرداخت نکند، مسئولیت تضامنی در قبال مالیات خواهد داشت و به میزان ۱۰٪ مالیات کسرنشده جریمه میشود (ماده ۱۹۹ قانون مالیات های مستقیم – کتابخانه حسابدانان). همچنین ۲٫۵٪ جریمه تأخیر ماهانه تا زمان پرداخت تعلق میگیرد (ماده ۱۹۹ | مالیات و دارایی). سازمان امور مالیاتی در این موارد معمولاً ابتدا به مرکز متخلف مراجعه میکند. اما پزشک نیز باید آگاه باشد که اگر مرکزی وظیفه خود را انجام نداده، برای جلوگیری از مشکل، میتواند خودش مالیات را بپردازد و سپس از مرکز مطالبه کند. زیرا در نهایت مالیات بر عهده صاحب درآمد است، هرچند قانون برای وصول، مرکز را نیز مسئول شناخته است.
- عدم ثبتنام در سامانه مالیاتی: همانطور که گفته شد، عدم داشتن پرونده مالیاتی میتواند دردسرساز شود. سازمان امور مالیاتی در سالهای اخیر و به ویژه پس از ۱۳۹۸ اخطار داده که وکلا و پزشکان متخلف از ثبتنام مشمول جریمه سنگین خواهند شد (جریمه سنگینِ وکلا و پزشکانی که در سامانه مالیات ثبت نام نکنند) (جریمه سنگینِ وکلا و پزشکانی که در سامانه مالیات ثبت نام نکنند). اگر پزشکی با درآمد مشارکتی هنوز در نظام مالیاتی ثبتنام نکرده باشد، این تخلف میتواند در زمان رسیدگی اظهارنامهاش کشف و بابت آن مالیات و جریمه سنگین وضع شود (جریمه سنگینِ وکلا و پزشکانی که در سامانه مالیات ثبت نام نکنند). در مصاحبه رئیس کل سازمان امور مالیاتی (۱۳۹۸) تصریح شده بود که در صورت سرپیچی این افراد از ثبتنام، هنگام رسیدگی خرداد ماه، مالیات و جریمه سنگینی برایشان منظور خواهد شد (جریمه سنگینِ وکلا و پزشکانی که در سامانه مالیات ثبت نام نکنند). بنابراین عدم ثبتنام از سوی پزشک ممکن است موجب اعمال همان جریمه ۱۰٪ درآمد (معادل حکم ماده ۲۲ قانون پایانهها) و همچنین تشخیص علیالرأس کل درآمد به عنوان کتمانشده گردد.
جمعبندی و توصیهها
پزشکانی که ترکیبی از وضعیتهای فوق را دارند (مثلاً هم مطب خصوصی و هم استخدام در بیمارستان و هم همکاری درصدی) باید به تکالیف هر بخش به طور مجزا توجه کنند. درآمد مطب در قالب اظهارنامه مشاغل، درآمد حقوق از طریق کارفرما و درآمد درصدی از طریق کسر تکلیفی ساماندهی میشود. نهایتاً اظهارنامه عملکرد سالانه محل تجمیع اطلاعات کلیه درآمدهای پزشک است (مالیات پزشکان چند درصد است؟ محاسبه سال ۱۴۰۳ – رایان محاسبان). انجام صحیح تکالیف در هر حوزه موجب میشود پزشک بتواند از معافیتها و تسهیلات قانونی بهرهمند گردد و مشمول جرایم نشود (صفر تا صد مالیات پزشکان + نحوه محاسبه مالیات عملکرد ۱۴۰۲). در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، با اجراییشدن کامل سامانه مؤدیان و قوانین بودجه جدید، شفافیت درآمدهای جامعه پزشکی افزایش یافته است و مطابق گزارشها تمکین مالیاتی پزشکان نیز نسبت به گذشته رشد داشته است (جریمه سنگینِ وکلا و پزشکانی که در سامانه مالیات ثبت نام نکنند) (جریمه سنگینِ وکلا و پزشکانی که در سامانه مالیات ثبت نام نکنند). قوانین اخیر (از جمله بودجه ۱۴۰۴) نشان میدهد تأکید بر اخذ مالیات حقه از این قشر ادامه دارد و عدم همکاری میتواند حتی منجر به محرومیت از طبابت (با اقدامات قانونی شدید) شود. بنابراین توصیه میشود پزشکان محترم:
- در اسرع وقت در سامانههای مالیاتی مربوطه ثبتنام کنند و پایانههای فروشگاهی خود را مطابق مقررات به کار گیرند تا هم از معافیت اضافی بهرهمند شوند و هم جریمه نشوند (صفر تا صد مالیات پزشکان + نحوه محاسبه مالیات عملکرد ۱۴۰۲) (جرایم مالیاتی سامانه مودیان و پایانههای فروشگاهی | جدول جرایم + بخشنامه جدید- سپیدار سیستم).
- اظهارنامه مالیاتی سالانه خود را با دقت و صداقت تنظیم و در مهلت مقرر ارسال نمایند (ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم + تبصره، تفسیر و جرایم). بهرهگیری از مشاوران مالیاتی یا حسابداران مجرب در تنظیم اظهارنامه میتواند از بروز اشتباهات پرهزینه جلوگیری کند.
- مدارک پرداخت مالیاتهای تکلیفی (مانند گواهیهای ۱۰٪ کسرشده) و رسیدهای واریز مالیات را نزد خود نگهداری کنند تا در زمان رسیدگی یا بروز اختلاف، قابل ارائه باشد.
- از هر گونه تلاش برای پنهان کردن درآمد یا درج هزینههای واهی خودداری نمایند، چرا که با اتصال سامانههای بانکی، بیمه و درمانی به سازمان مالیاتی، تقریباً تمامی دریافتیهای حرفهای قابل رهگیری است (صفر تا صد مالیات پزشکان + نحوه محاسبه مالیات عملکرد ۱۴۰۲). جرایم سنگین کتمان درآمد (۳۰٪) به هیچ وجه قابل بخشش نیست و ریسک آن به مراتب بیش از منافع آن است (ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم + تبصره، تفسیر و جرایم).
با رعایت موارد فوق، پزشکان میتوانند ضمن انجام تکالیف قانونی خود، از عواقب و مجازاتهای مالیاتی مصون بمانند و از امکانات قانونی مانند معافیتها، نرخ صفر مالیاتی و بخشودگی جرایم (در موارد قابل بخشش) بهرهمند شوند (جرایم مالیاتی سامانه مودیان و پایانههای فروشگاهی | جدول جرایم + بخشنامه جدید- سپیدار سیستم). مهمترین اصل، انجام بهموقع و کامل تکالیف مالیاتی است که تضمینکننده تعامل سالم پزشکان با سازمان امور مالیاتی و حفظ اعتبار حرفهای آنان خواهد بود (صفر تا صد مالیات پزشکان + نحوه محاسبه مالیات عملکرد ۱۴۰۲).
منابع و مستندات: قوانین مالیاتهای مستقیم، قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان مصوب ۱۳۹۸، قانون بودجه سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ (تبصره ۶)، بخشنامهها و اطلاعیههای سازمان امور مالیاتی کشور، مصاحبه رئیس کل سازمان امور مالیاتی (جریمه سنگینِ وکلا و پزشکانی که در سامانه مالیات ثبت نام نکنند)، و سایر منابع رسمی ذکرشده در متن.